Druk - drukker - drukst

 

De dood drukte de drukker in zijn graf,

Nadat hij met veel zweten,

Zijn lijf in druk had versleten,

Nu rust hij hier van alle druk geheel af.

(Koddige en ernstige opschriften van Hieronymus Sweerts)

Fictieve drukkers

L'Imperfection des femmes (1740) trok mijn aandacht, niet alleen omdat het een merkwaardig boek is ['de imperfecte vrouw' Varia 4] maar ook een bijzondere uitgever vermeldt: “Menage, Jean Trop-tôt-Marié, à l'Enseigne de la Bonne femme sans Tête” of “Huishouden, bij Jan Te-Vroeg-Gehuwd, in het Onderwijs van de Goede Vrouw zonder Hoofd”. Dat bracht me op het idee op zoek te gaan naar andere grappige uitgevers.


 

Fictieve en mystificerende drukkersnamen

Soms treft men op oude drukken impressa aan die bewust geconstrueerd zijn om de werkelijke plaats van uitgave en de ware identiteit van de drukker/uitgever te verbergen. Een voorbeeld: Tot Schaerbeek, by Uyl Asinus, gesworen Marottiquen drukker. Dit impressum bevat beide manieren om de waarheid te maskeren:

  • Fictie: een niet-bestaande plaatsnaam of persoonsnaam, vaak geladen met betekenis, waarachter de echte plaats van druk en de eigenlijke drukker/uitgever schuilgaat. In het voorbeeld is ‘Uyl Asinus’ vanzelfsprekend een fictieve naam met bijklank. Ook fictieve plaatsnamen komen voor, bv. ‘Eleutheropolis’ (vrijheidsstad), ‘Clad-dorp’, ‘Uranopolis’ etc.
  • Mystificatie: gebruik maken van een bestaande naam van een plaats of een drukker die echter niet overeenkomt met de plaats of drukker van het werk. In het voorbeeld is ‘Schaerbeek’ vanzelfsprekend een bestaande plaatsnaam maar maskeert deze de werkelijke plaats van druk. Ook mystificatie van een drukkersnaam komt voor. In zo’n geval gebruikt een drukker X de naam van drukker Y in het impressum.

https://libis.helpdocs.com/afspraken-regelgeving/regels-mbt-authority-records-voor-drukkersverkopersuitgevers-context-oude-drukken#C6

Een bekend voorbeeld van een fictieve uitgever is Pierre Marteau in Keulen, veel gebruikt door Nederlandse drukkers in de 17de eeuw, om te ontsnappen aan censuur of vervolging. Zie Marita Mathijsen, Boeken onder druk: censuur en pers-onvrijheid in Nederland sinds de boekdrukkunst (Amsterdam University Press, 2011); Adri Markus, ‘Anonieme indrukken’ in De boekenwereld, 2005, 22 p 171-186.


 

Fictieve drukkers

een grappige lijst fictieve drukkers
aanvullingen welkom: democritus.minor@gmail.com

Drukkersperspectief

 

In december 2021 verkocht het Duitse veilinghuis Zisska & Lacher een uniek handschrift: Proeve der doorzigtkunde, een vertaling van Essai de perspective (1711) van de Nederlandse filosoof, wiskundige en natuurkundige Willem Jacob ’s Gravesande. Aan deze wiskundige benadering van de perspectiefleer voegde de auteur een korte beschrijving toe van zijn draagbare versie van de ‘toverlantaarn’ of camera obscura voor gebruik in de tekenkunst. Het boek werd vertaald in het Engels (1724) en een anonieme ‘liefhebber van wiskundige wetenschappen’ zorgde rond die tijd voor een Nederlandse vertaling die evenwel nooit gedrukt werd. De vertaler had nochtans alle figuren mooi overgetekend (en bewees daarmee ook zijn vaardigheid in de doorzichtkunde) met concrete instructies voor de drukker. Maar die drukker werd niet gevonden, wellicht omdat het boek te theoretisch was en er reeds enkele praktijkboeken in het Nederlands op de markt waren.[1] Toch vond de ‘Stads-lector in de wis- en natuurkundige wetenschappen te Zwolle’ het de moeite waard om meer dan een eeuw later nog een eigen vertaling te laten verschijnen.[2] Blijkbaar verwachtte hij drukkapers op de kust want elk exemplaar werd gehandtekend!



[1] Gerard de Lairesse, Grondlegginge ter teekenkonst (1701), Dirk Bosboom, Perspectiva of doorzicht-kunde (1703) & Hendrik van Houten, Verhandelinge van de grontregelen der doorzigtkunde (1705).

[2] Beginselen der doorzigtkunde. Vrij vertaald uit het Fransch met bijvoegselen vermeerderd door H. van Blanken (Zwolle, W.E. Buitenweerd, 1837).